Podcast. Een serie gesproken essays.
Voorbij de oren: omdat het geluid dat onze oren binnenkomt pas muziek is als wij die erin herkennen. Muziek doet een beroep op ons geheugen, emoties, verbeelding en taalvermogen.
Filosofie: omdat het gaat om verbanden tussen muziek en de andere aspecten van het leven, om opheldering en het verdrijven van rookgordijnen.
Veel van de thema’s van het blog op deze website zullen in deze podcast aan de orde komen, zoals muziek en taal, muziek en herinnering, en de grenzen van wat muziek is of kan zijn.
Duur van de aflveringen: ca. 30 minuten. Frequentie: in principe tweewekelijks, voorlopig. Looptijd: volgens planning twee jaar.
De serie is te beluisteren op deze website en op Springcast, Spotify, Apple Podcasts, Youtube, Podimo, Deezer enz. (Recital-afleveringen worden door Spotify geweigerd.)
Engelse versie: Beyond the Bony Labyrinth.
Met 30 afleveringen is de serie nu ten einde gekomen.
1. Hoe houdbaar is klassieke muziek?
Een voorwoord bij de serie. Gedachten over de teloorgang van klassieke muziek in de hedendaagse cultuur.
2. Darling, They’re Playing Our Tune (DTPOT)
Muziek heeft een bijzonder vermogen herinneringen op te wekken. DTPOT, ‘ons deuntje’, is min of meer als grap geïntroduceerd in de muziekpsychologie, maar nu een technische term. Het is ook een onuitputtelijk dramaturgisch hulpmiddel in film, opera enz.
3. Webers wilde wals: Een hardnekkig deuntje
De melodie die bekend staat als ‘Webers laatste muzikale gedachte’ is niet van Weber, maar wel een merkwaardig stukje cultuurgeschiedenis. Met uitstapjes naar Kierkegaard, E.A. Poe, Debussy, en een weergave van Erik Saties Avant-dernière pensée nr. 2.
4. Waarom muziek geen taal is… en waarom mensen zeggen van wel
De leus ‘muziek is een taal’ is letterlijk genomen onzin, maar duidt op het feit dat muziek wel belangrijke overeenkomsten heeft met taal. Die analogie berust op de relatie tussen de spreekmelodie en de muziek, en op de functie van de harmonie als een muzikale syntaxis.
5. Muzikale aanhalingstekens 1: I’ll hum it for you
Citeren in muziek heeft veel gemeen met citeren in de taal. De analytische filosofie kan daarbij enig inzicht bieden. In Bachs Cantate BWV 158 vinden we een voorbeeld van ‘muzikale aanhalingstekens’.
6. Muzikale aanhalingstekens 2:
Schumanns Fantasie op. 17
Over het citeren als een bijzondere vorm van ontlenen, met aandacht van een interessant twijfelgeval: Schumanns Fantasie in C op. 17 en Beethovens An die ferne Geliebte.
7. Liederen met en zonder woorden
Wat blijft er over van een lied als je de tekst negeert? Wat maakt een lied zonder woorden tot lied? En waarom wordt er zo zelden zonder tekst gezongen?
8. Muziek bij de film Europa
In 1932 produceerden twee jonge Poolse kunstenaars, Stefan en Franciszka Themerson, een korte stomme film, getiteld Europa. Die film geldt als het eerste memorabele product van de avant-garde-cinema in Polen. De film werd sinds de confiscatie door de nazi’s in 1940 verloren gewaand, maar werd in 2019 teruggevonden in Berlijn. Europa kreeg in 2021 zijn na-oorlogse première met nieuwe muziek van de maker van deze podcast. Die soundtrack is in deze aflevering te horen.
9. Waar komt die muziek vandaan?
Thema: muziek en film. Wat voor ‘ding’ is muziek? In hoeverre horen we muziek als geluid, als iets met bron en oorzaak? En waar komt in de film die muziek toch vandaan?
10. De schone kunst van het mickeymousen
Thema: muziek en film. Mickey-mousing – de nauwe synchronisatie van muziek en beeld, zoals in de klassieke tekenfilm – heeft een kwalijke reputatie als zinloze verdubbeling van het beeld. Toch wordt het interessant als we ons gaan afvragen hoe de muziek zich precies verhoudt tot de wereld van geluid en beeld.
11. Bach op de piano: de Chromatische Fantasie en Fuga BWV 903
Een wonderlijk stuk, dat veel controverses heeft losgemaakt over de ‘juiste’ uitvoering. Met inzichten van o.a. Felix Mendelssohn, Franz Liszt, Ferruccio Busoni en Heinrich Schenker.
12. Sprekende muziek: het instrumentaal recitatief
Over de vraag in hoeverre muziek kan ‘spreken’. Met o.m. Beethovens Sonate op. 110, werken van C.P.E. Bach en (nogmaals) J.S. Bachs Chromatische Fantasie. Meer uitgebreide muziekvoorbeelden zijn te horen in het recital van aflevering 13.
13. Sprekende muziek: recital
Recital rond het instrumentaal recitatief als aanvulling op afl. 12. Muziek van J.S. Bach, C.P.E. Bach en Beethoven.
14. Muziek en melancholie (1): Emanuel Bach
Een eerste verkenning van het thema ‘muziek en melancholie’, met drie werken van C.P.E. Bach. Gesprek tussen een sanguineus en een melancholicus is een experiment in ‘sprekende muziek’. Twee andere werken kunnen als melancholieke ‘egodocumenten’ beschouwd kunnen worden: de fantasie C.P.E. Bachs gevoelens (C.P. E. Bachs Empfindungen) en het Afscheid van mijn Silbermann-klavier.
15. Muziek en melancholie: recital
Recital rond het thema ‘muziek en melancholie’ met C.P. E. Bachs Empfindungen en Abschied, samen met de Partita nr. 6 van J.S. Bach en Louis Couperins Pavane.
16. Muziek en melancholie (2): troost en schoonheid
Het vervolg op aflevering 14, met muzikale egodocumenten van Dowland en Froberger, zwartgalligheid en ‘zoete melancholie’, en de samenhang tussen melancholie, troost en schoonheid.
17. Snorren en brommen: Muziek van het spinnewiel
De activiteit van het spinnnen, de beweging en het geluid van het spinnewiel zijn veel voorkomende motieven in de muziek van de negentiende eeuw. Je kunt de vraag stellen hoe succesvol die muziek is als ‘voorstelling’ of ‘uitbeelding’ van het spinnen, en waarom. Maar ook: wat de sociaal-culturele context was waarin deze muzikale interesse is ontstaan. Het spinnen als handwerk, en als vrouwenwerk.
18. Metamuziek: muziek die muziek voorstelt
Een concertwals is een wals. Maar het is geen wals om te dansen. Is het dan nog wel een wals? Het is een wals die zelf walst. Het is een voorstelling van een wals, muziek die muziek voorstelt, en een voorbeeld van wat je ‘metamuziek’ zou kunnen noemen.
19. Metamuziek: recital
Recital als aanvulling op aflevering 18 over het thema ‘metamuziek’. Met dansfantasieën van Schubert-Liszt (Soirées de Vienne no. 6), Schumann (Papillons) and Ravel (Valses nobles et sentimentales).
20. De puurheid van polyfonie
Over abstracte en ‘absolute’ muziek, de kaleidoscoop van Eduard Hanslick, het oercontrapunt van Heinrich Schenker, en de fuga’s van Bach.
21. Muziek als fictie
Over de vraag of en hoe muziek een verhaal kan ‘vertonen’ of vertellen. Met muziek van Debussy (prélude La sérénade interrompue), Liszt (Die Loreley) en Chopin (ballades).
22. Muziek herinnerd in muziek 1: flashbacks en souvenirs
Over muziek die muziek voorstelt zoals iemand die zich herinnert (bestaat er zoiets?). Aan de orde komen onder meer de beroemde flashback in de film Casablanca, Schumanns Carnaval, muzikale ‘souvenirs’ en ‘réminiscences’. Met een complete opname van Liszts (ietwat muffe?) etude Ricordanza. Het thema sluit aan bij de afleveringen 2 (Darling they’re playing our tune), 6 (Muzikale aanhalingstekens) en 19 (Metamuziek).
23. Muziek herinnerd – in muziek 2: parodie en nostalgie rond 1900
Over de onweerstaanbare effecten van Mendelssohns Frühlingslied, deuntjes die van de straat komen aanwaaien, en het nostalgisch modernisme van Charles Ives. Het onderwerp heeft aanknopingspunten met eerder besproken thema’s: citaat (5, 6), metamuziek (12), en Darling They’re Playing Our Tune (2).
24. Spreken, zingen, en alles daartussen
Over de menselijke stem, de spraakmelodie, het recitatief, en Jean Cocteaus La voix humaine als opera en gesproken drama.
25. Zingen bij wijze van spreken: de opera
Een vervolg op aflevering 24, met een antwoord op de vraag: waarom zou je zingen als je ‘t kunt zeggen? Daarbij als voorbeeld de monoloog van Armide uit de gelijknamige opera van Lully, een meningsverschil tussen Rousseau en Rameau, en Glucks opera op hetzelfde libretto.
26. Zingen bij wijze van spreken: de opera (2)
Over de niet uitzonderlijke uitzonderingen: wanneer zingen zingen voorstelt, en spreken spreken.
27. Spreken, zingen, schreeuwen: de grenzen van vocale expressie
Over momenten in de opera dat spreken een sterker effect heeft dan zingen, over nachtmerries en de schreeuw als bron van muziek, Beethovens Fidelio, Wagners Parsifal, Schopenhauer, Hegel en Rousseau.
28. Spraakmelodieën en straatroepen (1)
Bij alles wat we zeggen is er de ‘toon’ waarop we het zeggen, oftewel de ‘spraakmelodie’. In die spraakmelodie ligt een duidelijke, maar beperkte analogie met de muziek. Willen we ons laten horen op grote afstand, dan roepen we. En daarmee komen we meer in de buurt van zingen.
Roepen had een essentiële rol in de ambulante straathandel of venterij. De ventersroepen waren een karakteristiek element van het straatklankbeeld van de grote steden. We hebben daarvan sinds de negentiende eeuw overblijfsels in de vorm van notenschrift. Een andere bron, die veel verder teruggaat, zijn de citaten van ventersroepen in gecomponeerde muziek.
Deze eerste van drie afleveringen gaat over de muzikaliteit van de spraakmelodie, de ‘speech-to-song illusion’, de roepen van venters als erfgoed en muzikaal materiaal, verse aardbeien (1250-1350), de Cris de Paris van Janequin (1530) en de Cries of London (1600 en 1974).
29. Spraakmelodieën en straatroepen (2)
Nog rond het midden van de 19e eeuw golden de cris de Paris vooral als ergerlijke herrie. Sinds die tijd is er echter een proces in gang waarin de ambulante straathandel wordt gereguleerd en gereduceerd. Tijdens dit proces, dat zich over enkele decennia voltrekt, worden de straatroepen juist met toenemende interesse beluisterd en beschreven.
Volgens Joseph Mainzer waren de roepen een elementaire vorm van volksmuziek; Jean-Georges Kastner zag erin muziek in het proces van ontstaan. Kastners artistieke ambitie was muzikaal vorm te geven aan ‘de stemmen van Parijs’. Niet zijn eigen compositie, maar de opera Louise van Gustave Charpentier kan gezien worden als de realisatie van die ambitie.
30. Spraakmelodieën en straatroepen (3)
Over de cris de Paris volgens Marcel Proust, Joseph Mainzer en Georges Kastner; volkskunde en muziektheorie ca. 1900, en de ventersroepen van Amsterdam.
Tot besluit de roep van de nachtwaker in London, Amsterdam en Leipzig, met een vergeten nachtwakersroep in Schumanns Symfonie nr. 1.
Het maken van deze podcast vergt wat inspiratie, veel werk, een leven lang ervaring en een beetje geld. Als je enthousiast bent, kun je overwegen om een eenmalige of terugkerende donatie te doen.
Whydonate biedt o.m. iDEAL. Buymeacoffee (sandwich) werkt met Stripe.
