Voorbij de oren

Podcast. Een serie gesproken essays.

Voorbij de oren: omdat het geluid dat onze oren binnenkomt pas muziek is als wij die erin herkennen. Muziek doet een beroep op ons geheugen, emoties, verbeelding en taalvermogen.

Filosofie: omdat het gaat om verbanden tussen muziek en de andere aspecten van het leven, om opheldering en het verdrijven van rookgordijnen.

Veel van de thema’s van het blog op deze website zullen in deze podcast aan de orde komen, zoals muziek en taal, muziek en herinnering, en de grenzen van wat muziek is of kan zijn. 

Duur van de aflveringen: 20-30 minuten. Frequentie: in principe tweewekelijks, voorlopig. Looptijd: volgens planning twee jaar.

De serie is te beluisteren op deze website en op Springcast, Spotify, Apple Podcasts, Youtube, Podimo, Deezer enz. (Afleveringen die hoofdzakelijk muziek bevatten worden door Spotify geweigerd.)

Sinds april 2024 ook in Engelse versie: Beyond the Bony Labyrinth.

1. Hoe houdbaar is klassieke muziek?

Een voorwoord bij de serie. Gedachten over de teloorgang van klassieke muziek in de hedendaagse cultuur.

2. Darling, They’re Playing Our Tune (DTPOT)

Muziek heeft een bijzonder vermogen herinneringen op te wekken. DTPOT, ‘ons deuntje’, is min of meer als grap geïntroduceerd in de muziekpsychologie, maar nu een technische term. Het is ook een onuitputtelijk dramaturgisch hulpmiddel in film, opera enz.

3. Webers wilde wals: Een hardnekkig deuntje

De melodie die bekend staat als ‘Webers laatste muzikale gedachte’ is niet van Weber, maar wel een merkwaardig stukje cultuurgeschiedenis. Met uitstapjes naar Kierkegaard, E.A. Poe, Debussy, en een weergave van Erik Saties Avant-dernière pensée nr. 2.

4. Waarom muziek geen taal is… en waarom mensen zeggen van wel

De leus ‘muziek is een taal’ is letterlijk genomen onzin, maar duidt op het feit dat muziek wel belangrijke overeenkomsten heeft met taal. Die analogie berust op de relatie tussen de spreekmelodie en de muziek, en op de functie van de harmonie als een muzikale syntaxis.

5. Muzikale aanhalingstekens 1: I’ll hum it for you

Citeren in muziek heeft veel gemeen met citeren in de taal. De analytische filosofie kan daarbij enig inzicht bieden. In Bachs Cantate BWV 158 vinden we een voorbeeld van ‘muzikale aanhalingstekens’.

6. Muzikale aanhalingstekens 2: Schumanns Fantasie op. 17

Over het citeren als een bijzondere vorm van ontlenen, met aandacht van een interessant twijfelgeval: Schumanns Fantasie in C op. 17 en Beethovens An die ferne Geliebte.

7. Liederen met en zonder woorden

Wat blijft er over van een lied als je de tekst negeert? Wat maakt een lied zonder woorden tot lied? En waarom wordt er zo zelden zonder tekst gezongen?

8. Muziek bij de film Europa

In 1932 produceerden twee jonge Poolse kunstenaars, Stefan en Franciszka Themerson, een korte stomme film, getiteld Europa. Die film geldt als het eerste memorabele product van de avant-garde-cinema in Polen. De film werd sinds de confiscatie door de nazi’s in 1940 verloren gewaand, maar werd in 2019 teruggevonden in Berlijn. Europa kreeg in 2021 zijn na-oorlogse première met nieuwe muziek van de maker van deze podcast. Die soundtrack is in deze aflevering te horen.

9. Waar komt die muziek vandaan?

Thema: muziek en film. Wat voor ‘ding’ is muziek? In hoeverre horen we muziek als geluid, als iets met bron en oorzaak? En waar komt in de film die muziek toch vandaan?

10. De schone kunst van het mickeymousen

Thema: muziek en film. Mickey-mousing – de nauwe synchronisatie van muziek en beeld, zoals in de klassieke tekenfilm – heeft een kwalijke reputatie als zinloze verdubbeling van het beeld. Toch wordt het interessant als we ons gaan afvragen hoe de muziek zich precies verhoudt tot de wereld van geluid en beeld.

11. Bach op de piano: de Chromatische Fantasie en Fuga BWV 903

Een wonderlijk stuk, dat veel controverses heeft losgemaakt over de ‘juiste’ uitvoering. Met inzichten van o.a. Felix Mendelssohn, Franz Liszt, Ferruccio Busoni en Heinrich Schenker.

12. Sprekende muziek: het instrumentaal recitatief

Over de vraag in hoeverre muziek kan ‘spreken’. Met o.m. Beethovens Sonate op. 110, werken van C.P.E. Bach en (nogmaals) J.S. Bachs Chromatische Fantasie. Meer uitgebreide muziekvoorbeelden zijn te horen in het recital van aflevering 13.

13. Sprekende muziek: recital

Recital rond het instrumentaal recitatief als aanvulling op afl. 12. Muziek van J.S. Bach, C.P.E. Bach en Beethoven.

14. Muziek en melancholie (1): Emanuel Bach

Een eerste verkenning van het thema ‘muziek en melancholie’, met drie werken van C.P.E. Bach. Gesprek tussen een sanguineus en een melancholicus is een experiment in ‘sprekende muziek’. Twee andere werken kunnen als melancholieke ‘egodocumenten’ beschouwd kunnen worden: de fantasie C.P.E. Bachs gevoelens (C.P. E. Bachs Empfindungen) en het Afscheid van mijn Silbermann-klavier.

15. Muziek en melancholie: recital

Recital rond het thema ‘muziek en melancholie’ met C.P. E. Bachs Empfindungen en Abschied, samen met de Partita nr. 6 van J.S. Bach en Louis Couperins Pavane.

16. Muziek en melancholie (2): troost en schoonheid

Het vervolg op aflevering 14, met muzikale egodocumenten van Dowland en Froberger, zwartgalligheid en ‘zoete melancholie’, en de samenhang tussen melancholie, troost en schoonheid.

17. Snorren en brommen: Muziek van het spinnewiel

De activiteit van het spinnnen, de beweging en het geluid van het spinnewiel zijn veel voorkomende motieven in de muziek van de negentiende eeuw. Je kunt de vraag stellen hoe succesvol die muziek is als ‘voorstelling’ of ‘uitbeelding’ van het spinnen, en waarom. Maar ook: wat de sociaal-culturele context was waarin deze muzikale interesse is ontstaan. Het spinnen als handwerk, en als vrouwenwerk.

18. Metamuziek: muziek die muziek voorstelt

Een concertwals is een wals. Maar het is geen wals om te dansen. Is het dan nog wel een wals? Het is een wals die zelf walst. Het is een voorstelling van een wals, muziek die muziek voorstelt, en een voorbeeld van wat je ‘metamuziek’ zou kunnen noemen.

19. Metamuziek: recital

Recital als aanvulling op aflevering 18 over het thema ‘metamuziek’. Met dansfantasieën van Schubert-Liszt (Soirées de Vienne no. 6), Schumann (Papillons) and Ravel (Valses nobles et sentimentales).

20. De puurheid van polyfonie

Over abstracte en ‘absolute’ muziek, de kaleidoscoop van Eduard Hanslick, het oercontrapunt van Heinrich Schenker, en de fuga’s van Bach.

Volgende afleveringen:

De vorm van gevoelens
Het muzikale ‘ik’
Het onzegbare
De oorsprong van muziek
Muziek als spraak
Grenzen van muziek

Wordt vervolgd!

Deze podcast wordt de luisteraars gratis aangeboden. Het maken ervan vergt wat inspiratie, veel werk, een leven lang ervaring en een beetje geld. Als je enthousiast bent, kun je overwegen om een eenmalige of terugkerende donatie te doen.

Whydonate biedt o.m. iDEAL. Buymeacoffee (sandwich) werkt met Stripe.

https://whydonate.com/nl/fundraising/voorbij-de-oren

https://www.buymeacoffee.com/lodewijkm

Leave a Reply